… شود و فعالیت‌هایی که دچار تأخیر زمانی هستند به اشتباه جلوتر از برنامه نشان داده شوند [حدود ۱۳:۲۰].

روش اول: فرمول‌نویسی شرطی با زبان اِم (ساختار If … Then … Else) [حدود ۱۵:۱۰]

برای تعیین وضعیت پروژه بر مبنای ستون انحراف، دو وضعیت مد نظر است: اگر انحراف منفی باشد وضعیت «تأخیر» (Delay) و در غیر این صورت «جلوتر از برنامه / سر موعد» (Ahead / On
Schedule). در روش نخست از تب Add Column گزینهٔ Custom
Column
انتخاب می‌شود.

سینتکس کد شرطی در زبان اِم دقیقاً به این صورت تایپ می‌گردد:

روش دوم: ابزار ویژوال Conditional Column [حدود ۱۷:۲۰]

برای کاربرانی که تمایلی به فرمول‌نویسی متنی ندارند، مایکروسافت ابزار گرافیکی Conditional Column را در تب Add Column تعبیه کرده است. با باز
شدن این
پنجره:

1. نام ستون جدید: Status.
2. ستون مبنا (Column Name): Deviation.
3. عملگر منطقی (Operator): is less than (کوچک‌تر از).
4. مقدار مقایسه (Value): عدد 0.
5. خروجی شرط (Output): کلمهٔ Delay.
6. خروجی پیش‌فرض نهایی (Else): کلمهٔ Ahead [حدود ۱۸:۱۰].

در صورت نیاز به شروط بیشتر (مثلاً تفکیک انحراف صفر به عنوان «طبق برنامه – On Time»)، کافی است دکمهٔ Add
Clause فشرده شود تا ردیف‌های شرطی بیشتری افزوده گردند.

مقایسه تحلیلی: چرایی ضعف Conditional Column در شروط اشتراکی (AND) [حدود ۱۹:۵۰]

استاد به یک تفاوت ساختاری بسیار مهم میان ابزار گرافیکی و فرمول‌نویسی دستی اشاره نمود: در پنجرهٔ
Conditional
Column، اضافه کردن ردیف‌های شرطی جدید (Add Clause) با منطق آبشاری و یا (OR / Else
If) عمل می‌کند. بدین معنا که اگر شرط اول برقرار نباشد، شرط دوم بررسی می‌شود.

اگر پروژه‌ای نیاز به یک شرط ترکیبی هم‌زمان (اشتراک منطقی AND) داشته باشد—مثلاً: «اگر
پیشرفت
واقعی بزرگ‌تر از ۵۰ درصد باشد و هم‌زمان انحراف منفی باشد»—ابزار ویژوال توانایی ساخت چنین
شرطی را
در یک ردیف ندارد. در چنین حالتی، مهندس کنترل پروژه ناگزیر است از روش اول (Custom
Column) استفاده کرده و عملگر and را میان شروط در کد زبان اِم درج نماید [حدود ۲۰:۳۰]:

۴.
مهندسی وارونگی داده‌ها: تسلط بر ابزار Transpose و آناتومی جدول

در پروژه‌های عمرانی، نفت و گاز و صنعتی، ساختار ماتریس‌های گزارش پیشرفت اغلب افقی است؛ بدین صورت که نام
فعالیت‌ها
در ردیف‌ها و تاریخ‌های دوره‌ای در ستون‌ها چیده شده‌اند. برای ورود داده‌ها به موتورهای هوش تجاری و رسم
داشبورد، این
ساختار ماتریسی باید چرخیده و به ستون‌های عمودی تبدیل شود [حدود ۲۳:۱۵].

سه بخش ساختاری جدول: Header، Value و Total [حدود ۲۴:۰۰]

استاد تشریح نمود که یک جدول رسمی در اکسل و پاور کوئری از سه قسمت تشکیل شده است:

• ردیف سرستون‌ها (Header Row): اسامی و تعاریف ستون‌ها که جنس
  دیتابیسی
  دارند.
• بدنهٔ داده‌ها (Values / Data Body): سلول‌های حاوی رکوردهای
  اطلاعاتی،
  مقادیر، اعداد و متون.
• ردیف سرجمع (Total Row): سطری اختیاری در پایین جدول برای جمع یا
  میانگین.

معمای ناپدید شدن سرستون‌ها در زمان ترنسپوز [حدود ۲۵:۱۰]

ابزارهای نجات: Use Headers as First Row و Use First Row as Headers [حدود ۲۶:۳۰]

برای حل معمای فوق، یک فرآیند استاندارد ۳ مرحله‌ای الزامی است:

1. تنزل هدر به داده: از تب Transform روی فلش کنار Use First Row as
   Headers
   کلیک کرده و گزینهٔ Use Headers as First Row را می‌زنیم. با این کار
   سرستون‌ها به عنوان سطر شمارهٔ ۱ وارد بدنهٔ داده‌ها می‌شوند [حدود ۲۶:۵۵].
2. اجرای ترنسپوز: دکمهٔ Transpose را می‌زنیم. اکنون تمام
   ردیف‌ها و
   ستون‌ها—شامل عناوین اصلی—با هم می‌چرخند [حدود ۲۷:۱۵].
3. ارتقای سطر اول به هدر: دکمهٔ Use First Row as
   Headers
   را می‌زنیم تا سطر اولِ چرخیده‌شده مجدداً به عنوان سرستون رسمی جدول جای‌گذاری شود [حدود ۲۷:۴۰].

قانون طلایی تاریخ‌ها: جلوگیری از تبدیل تاریخ به متن و حفظ قابلیت Drag [حدود ۳۰:۱۰
تا
۳۴:۴۰]

استاد یک چالش بزرگ مهندسی را در اکسل مطرح کرد: در زمان تنظیم شیت‌های گزارش، برخی افراد تاریخ‌ها را در سطر
اول
تایپ می‌کنند تا ستون‌های هفتگی بسازند. چرا این کار خطرناک است؟

۵.
ابزارهای دیداری کیفیت داده در تب View

پیش از تحلیل و گزارش‌گیری، اطمینان از سلامت داده‌ها ضروری است. پاور کوئری ابزارهای سنجش پروفایل داده را در
تب
View مهیا ساخته است [حدود ۳۶:۱۰]:

تحلیل نوار سبز و پنجره Column Quality (شاخص‌های Valid، Error و Empty) [حدود
۳۶:۴۰]

زیر هدر هر ستون یک نوار باریک رنگی وجود دارد. با فعال‌سازی تیک گزینهٔ Column
Quality در تب View، یک باکس آماری با سه شاخص کلیدی در بالای هر ستون نمایان می‌شود [حدود
۳۷:۰۰]:

محدودیت پیش‌نمایش بر مبنای ۱۰۰۰ سطر نخست [حدود ۳۸:۲۰]

در گوشهٔ پایین سمت چپ پنجره پاور کوئری عبارتی تحت عنوان «Column profiling based on top 1000 rows»
درج
شده است. استاد یادآور شد که آمار ارائه‌شده در تب View صرفاً بر اساس ۱۰۰۰ ردیف ابتدایی است. برای اعمال بررسی
بر روی
کل فایل، می‌توان با کلیک روی آن بخش، حالت را به «Column profiling based on entire data set» تغییر
داد
[حدود ۳۸:۵۰].

۶.
تجمیع و خلاصه‌سازی داده‌ها با ابزار Group By

در پروژه‌های مهندسی، ماتریس مدارک (MDR / Master Document Register) شامل هزاران ردیف
سند
فنی است که توسط دیسیپلین‌های مختلف (سیویل، سازه، مکانیک، پایپینگ، برق و ابزار دقیق) تولید می‌شوند. مدیریت
نیاز به
آمارهای تجمیعی دارد [حدود ۴۰:۳۰].

گروه‌بندی تک‌ستونی مدارک بر اساس دیسیپلین (Basic Group By) [حدود ۴۲:۰۰]

برای محاسبهٔ تعداد کل مدارک هر واحد مهندسی، از ابزار Group By در تب
Transform
یا Home استفاده می‌شود:

• انتخاب حالت Basic.
• ستون مبنای گروه‌بندی: Discipline.
• نام ستون حاصل: Doc_Count.
• نوع عملیات (Operation): Count Rows (شمارش تعداد ردیف‌ها).

با زدن دکمهٔ OK، جدول پرحجم هزاران سطری بلافاصله تجمیع شده و نام هر واحد همراه با حجم اسناد آن نشان داده
می‌شود
[حدود ۴۳:۱۰].

تکنیک طلایی: درج استپ میان‌راهی (Insert Step) جهت استانداردسازی حروف بزرگ [حدود
۴۴:۲۰]

در حین بررسی خروجی، مشاهده شد دیسیپلین سیویل در دو ردیف جداگانه شمارش شده است: یکی با عنوان
Civil و
دیگری با عنوان civil! علت مجدداً اصل سوم پاور کوئری یعنی حساسیت به بزرگی و کوچکی حروف بود [حدود
۴۴:۴۰].

گروه‌بندی چندستونی پیشرفته (Advanced Group By): تفکیک دیسیپلین و وضعیت مدرک [حدود
۴۹:۱۰]

اگر مدیر پروژه بخواهد بداند «هر دیسیپلین در هر یک از وضعیت‌های تصویب‌شده (Approved)،
تحت
بررسی (Under Review) یا رد شده (Rejected) چه تعداد مدرک
دارد؟»،
گروه‌بندی تک‌ستونی پاسخگو نیست. در اینجا از پنجرهٔ Advanced Group By
استفاده
می‌شود:

• انتخاب رادیوباتن Advanced در پنجره Group By.
• افزودن دسته‌بندی با زدن Add grouping: گروه‌بندی بر اساس دو فیلد هم‌زمان:
  Discipline و
  Status.
• عملیات: Count Rows با نام ستون جدید Document Count [حدود ۵۰:۲۰].

تکنیک رونوشت کوئری (Duplicate Query) و رفتار کپی‌برداری استپ‌ها [حدود ۵۳:۰۰]

استاد نشان داد که اگر بخواهیم از یک جدول مبدا، دو گزارش مختلف (یکی خلاصه بر اساس دیسیپلین و دیگری تفصیلی بر
اساس
وضعیت) بسازیم، نیازی نیست دوباره از اکسل دکمه From Table را بزنیم. کافی است در پنل کوئری‌ها سمت چپ،
روی
کوئری موجود کلیک راست کرده و گزینهٔ Duplicate را بزنیم [حدود ۵۳:۳۰]. این
کار یک
نسخهٔ کپی برابر اصل با تمام استپ‌های پاک‌سازی می‌سازد که می‌توان محاسبات جدید را روی آن ادامه داد.

۷. مدیریت پیشرفته بارگذاری و
رفع
گیرهای فنی لود

بارگذاری خروجی در قالب PivotChart و PivotTable [حدود ۵۸:۰۰]

خروجی پاور کوئری لزوماً نباید یک جدول ساده باشد. از طریق گزینهٔ Close & Load To… می‌توان
داده را
مستقیماً به شکل یک پیوت‌تیبل (PivotTable Report) یا یک
نمودار محوری (PivotChart) در شیت اکسل تحویل گرفت تا
داشبوردساز
بتواند اسلایسرها و فیلترهای بصری را بلافاصله روی آن سوار کند [حدود ۵۹:۱۵].

تکنیک تغییر نحوه بارگذاری: تبدیل به Connection Only و سپس لود در مقصد جدید [حدود
۶۴:۳۰]

جلوگیری از تغییر ابعاد ستون‌ها در رفرش (غیرفعال‌سازی Adjust Column Width) [حدود
۷۱:۰۰]

یک باگ طراحی بسیار آزاردهنده در داشبوردهای اکسلی این است که شما عرض ستون‌ها و ابعاد کارت‌های گرافیکی را با
دقت
تنظیم می‌کنید، اما با زدن دکمهٔ Refresh، اکسل عرض ستون‌ها را متناسب با محتوای جدید کوچک و بزرگ کرده
و
قالب داشبورد متلاشی می‌شود [حدود ۷۱:۳۰].

۸. تقویم، تجمیع هزینه‌های
ماهانه و
دام تقویم شمسی

در پروژه‌ها پرداخت‌ها و هزینه‌ها به صورت روزانه اتفاق می‌افتند، ولی گزارش‌های مالی ماهانه تحویل داده
می‌شوند
[حدود ۷۸:۱۰].

یکسان‌سازی روزهای ماه با دستور End of Month [حدود ۸۰:۰۰]

اگر روزهای ستون تاریخ روزهای متفرقه (مثلاً ۵ ژانویه، ۱۲ ژانویه، ۲۷ ژانویه) باشند، گروه‌بندی مستقیم، هر روز
را یک
دسته جداگانه می‌کند. برای تجمیع هزینه‌ها ذیل یک ماه مشترک:

• انتخاب ستون تاریخ -> ورود به تب Transform -> منوی Date -> Month -> End of Month
  [حدود
  ۸۰:۴۰].
• این ابزار تمام تاریخ‌های پراکندهٔ ماه را به آخرین روز همان ماه (مثلاً 2024-01-31) تبدیل
  می‌کند.
  بدین ترتیب یک کلید مشترک برای تمام پرداخت‌های ژانویه ایجاد می‌شود.

محاسبه مجموع هزینه ماهیانه از روی تاریخ‌های یکسان‌شده [حدود ۸۲:۱۰]

پس از یکسان‌سازی تاریخ‌ها، کافی است ابزار Group By فراخوانی شود: گروه‌بندی بر
اساس
ستون تاریخ یکسان‌شده، و عملیات Sum بر روی ستون مبلغ هزینه (Cost). در
نتیجه
مبالغ تمام روزهای ماه جمع شده و خروجی یک ردیف به ازای هر ماه تولید می‌کند [حدود ۸۳:۰۰].

دام فاجعه‌بار تقویم شمسی سیستم و لزوم تنظیم کنترل‌پنل روی تقویم میلادی [حدود ۸۶:۰۰ تا
۸۹:۳۰]

۹.
پرسش‌ها، چالش‌ها و پاسخ‌های استاد در کلاس

۱۰. تحلیل عمیق و منطق
سیستماتیک
جریان داده (نمودار فلوچارت Mermaid)

فلوچارت زیر دو فرآیند پیشرفتهٔ تدریس‌شده در این فایل صوتی را نشان می‌دهد: ۱) خط‌لولهٔ چرخش ایمن جدول
(Transpose
Pipeline) و ۲) خط‌لولهٔ تجمیع و گروه‌بندی داده‌ها همراه با تکنیک درج استپ میانی (Insert Step):

    flowchart RL
        subgraph S1["فرآیند استاندارد ترنسپوز ایمن"]
            A["جدول ماتریسی افقی"] --> B["تنزل هدر با Use Headers as First Row"]
            B --> C["اجرای چرخش کامل با Transpose"]
            C --> D["ارتقای سطر اول با Use First Row as Headers"]
            D --> E["تثبیت نوع داده‌ها Data Types"]
        end
    
        subgraph S2["پایپ‌لاین گروه‌بندی و تصحیح هوشمند"]
            F["داده‌های خام مدارک MDR"] --> G["اعمال Group By اولیه"]
            G --> H{"مشاهده رکوردهای تکراری ناشی از حروف کوچک؟"}
            H -->|"بله"| I["بازگشت به استپ قبل از Group By"]
            I --> J["اعمال Capitalize Each Word و زدن دکمه Insert Step"]
            J --> K["محاسبه مجدد خودکار Group By بدون ایجاد خطا"]
            H -->|"خیر"| K
        end
    
        E --> L["خروجی نهایی داشبورد اکسل یا پیوت‌تیبل"]
        K --> L
    

۱۱. واژه‌نامهٔ جامع و تخصصی جلسه

۱۲.
جدول ماتریس سناریوها و مطالعات موردی

۱۳. جدول شناسه‌ها، تنظیمات،
آمار و
نام‌های خاص

۱۴. کپسول نکات کلیدی امتحانی
و
استخدامی

1. حساسیت به ترتیب انتخاب در تفریق و تقسیم: در ابزار تفریق
   ریبون،
   ستونی که ابتدا کلیک می‌شود مفروق‌عنه (عدد اول) و ستون دوم مفروق (عدد دوم) خواهد بود. برای انحراف باید
   ابتدا
   Actual و سپس Plan انتخاب شود.
2. قانون حروف کوچک ساختار If در زبان اِم: واژه‌های
   if،
   then و else الزاماً باید با حروف کوچک نوشته شوند وگرنه خطای Syntax مانع اجرا
   می‌گردد.
3. محدودیت ابزار Conditional Column: این ابزار صرفاً
   منطق
   زنجیره‌ای یا (OR / Else If) را پشتیبانی می‌کند. اعمال شروط چندگانه هم‌زمان (AND) منحصراً از طریق کدنویسی
   در
   Custom Column میسر است.
4. توالی سه‌مرحله‌ای Transpose: ۱) Use Headers as
   First
   Row، ۲) Transpose، ۳) Use First Row as Headers. بدون این توالی، عناوین جدول حذف
   خواهند
   شد.
5. ممنوعیت تاریخ در هدر جدول: تاریخ در سرستون اکسل به
   متن
   تبدیل شده و قابلیت بسط متوالی و محاسبات دیتابیسی را از دست می‌دهد.
6. تکنیک درج استپ میانی (Insert Step): برای اصلاح
   خطاهای
   داده‌ای (نظیر بزرگی/کوچکی حروف) پیش از گروه‌بندی، بدون نیاز به حذف استپ Group By، روی استپ قبلی
   رفته و
   استپ تمیزکاری را در میان خط‌لوله درج می‌کنیم.
7. تغییر مقصد لود کوئری: اگر گزینه Load To خاکستری باشد،
   ابتدا
   کوئری را به Only Create Connection تبدیل کرده و سپس مجدداً مقصد بارگذاری (پیوت‌تیبل یا شیت جدید)
   را
   تعیین می‌کنیم.

۱۵. جمع‌بندی نهایی و پیام راهبردی

فایل دوم جلسه اول نشان داد که قدرت واقعی پاور کوئری نه فقط در تمیزکاری سادهٔ متون، بلکه در مدیریت چالش‌های
ساختاری جداول ماتریسی، پیاده‌سازی منطق‌های پیچیده مهندسی و تجمیع داده‌ها در مقیاس‌های کلان است. مهندس کنترل
پروژه‌ای که بر تعامل میان هدر و بدنه در ترنسپوز مسلط است، محدودیت‌های ابزارهای ویژوال را با زبان اِم پوشش
می‌دهد و
خط‌لوله خود را در برابر اختلالات تقویمی و نمایشی مقاوم می‌سازد، می‌تواند گزارش‌هایی کاملاً پایدار، خودکار و
بدون
نیاز به دخالت دست تولید نماید.

۱۶. خودآزمون سنجش یادگیری (تستی، کوتاه‌پاسخ و تشریحی)